ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာသော ချိန်တွင် အဘယ်ကြောင့် အယ်လ်နီညို က အရေးပါသနည်း?
ကုလသမဂ္ဂ တက္ကသိုလ် (United Nations University)
မူရင်းထုတ်ဝေသည့်ရက်စွဲ – ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက်
လတ်တလော မိုးလေဝသသတင်းများတွင် “အယ်လ်နီညို” (El Niño) ဟူသော ဝေါဟာရကို ခပ်စိပ်စိပ် ကြားဖူးကြပေမည်။ “အယ်လ်နီညို” သည် ဒေသအသီးသီးသို့ ရေကြီးရေလျှံမှု၊ မိုးခေါင်ရေရှားမှု၊ အပူလှိုင်းဖြတ်မှုနှင့် မုန်တိုင်းများ ကို သယ်ဆောင်လာကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ရာသီဥတုပုံစံများကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည့် အရေးပါသော သဘာဝရာသီဥတု ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်သည် ၂ နှစ်မှ ၇ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး ၎င်းဖြစ်ပေါ်မည့် အချိန်ကာလ နှင့် ပြင်းအားကို တိကျစွာ ခန့်မှန်းရန် ခက်ခဲ သော်လည်း လအနည်းငယ် ကြိုတင်၍တော့ ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ပါသည်။ အယ်လ်နီညို၏ သက်ရောက်မှုများသည် ပြင်းထန်နိုင်ပါသည်။
စပိန်ဘာသာစကားဖြင့် “ကောင်လေး” (“little boy”) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော “အယ်လ်နီညို” ဟူသည့် အမည်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း တောင်အမေရိကရှိ ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ တံငါသည်များက စတင်သုံးစွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော နှစ်များတွင် သမုဒ္ဒရာရေပြင် ပူနွေးလာပြီး ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းများကို ထိခိုက်စေကာ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်းများ သယ်ဆောင်လာသည်ကို သူတို့ သတိပြုမိခဲ့ကြသည်။
သိပ္ပံနည်းကျအားဖြင့် အယ်လ်နီညိုသည် “အယ်လ်နီညို-တောင်ကမ္ဘာခြမ်းအတိုးအလျော့ဖြစ်စဉ်” (El Niño-Southern Oscillation – ENSO) ဟု လူသိများသော ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် ရာသီဥတုပုံစံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတို့၏ ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်မှာ ပုံမှန်ထက် လွန်ကဲစွာ ပူနွေးလာသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
ပုံမှန်အခြေအနေများတွင် ကုန်သွယ်လေ (Trade winds) များသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်သန်း၍ ပူနွေးသော ရေမျက်နှာပြင်များကို အာရှနှင့် စတြေးလျဘက်သို့ (အနောက်ဘက်သို့) တွန်းပို့ပေးသည်။ အယ်လ်နီညို ဖြစ်စဉ်အတွင်း၌မူ ထိုလေတိုက်ခတ်မှုများ အားနည်းသွားသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ရေပူများသည် အမေရိကတိုက်များ၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဘက်သို့ ရွှေ့လျားသွားပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ လေထုလည်ပတ်မှုနှင့် မိုးလေဝသပုံစံများကို ပြောင်းလဲစေသည်။
တောင်အမေရိကတိုက်သည် ထိခိုက်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ခံစားရလေ့ရှိသည်။ ပီရူးနှင့် အီကွေဒေါကဲ့သို့သော နိုင်ငံများ၏ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင် မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်း ရေကြီးခြင်းနှင့် မြေပြိုခြင်း အန္တရာယ်များကို မြင့်တက်စေသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အမေဇုန်တောအုပ်၏ အချို့အပိုင်းများတွင် မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် ရင်ဆိုင်ရပြီး တောမီးလောင်ကျွမ်းမှု အန္တရာယ်ကို ပိုမိုမြင့်မားစေသည်။
သို့သော် အယ်လ်နီညိုသည် ပစိဖိတ်ဒေသတစ်ခုတည်းကိုသာ သက်ရောက်သည်မဟုတ်ပါ။ ယင်း၏ သက်ရောက်မှုသည် တိုက်ကြီးများအနှံ့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိနိုင်သည်။
မြောက်အမေရိကတွင် အယ်လ်နီညိုသည် ကနေဒါနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်းတို့၌ ပိုမိုပူနွေးပြီး ခြောက်သွေ့သော ဆောင်းရာသီများနှင့် ဆက်စပ်လေ့ရှိပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တောင်ပိုင်းနှင့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အချို့အပိုင်းများတွင်မူ မိုးပိုမိုရွာသွန်းပြီး မုန်တိုင်းထန်သော အခြေအနေများကို ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။ အอสစတြေးလျနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတို့တွင် အယ်လ်နီညိုသည် အပူချိန်ပိုမိုမြင့်မားခြင်း၊ မိုးရေချိန်လျော့နည်းခြင်းနှင့် မိုးခေါင်ရေရှားမှု တိုးလာခြင်းတို့ကို မကြာခဏ ဆောင်ကြဉ်းပေးသဖြင့် တောမီးလောင်မှုနှင့် သောက်သုံးရေ ပြတ်လပ်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေသည်။
အာဖရိကတိုက်တွင် အယ်လ်နီညို၏ သက်ရောက်မှုများသည် ဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော်လည်း အာဖရိကတောင်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း အချို့ဒေသများတွင် မိုးခေါင်မှုနှင့် ဆက်စပ်လေ့ရှိပြီး အချို့ဒေသများတွင်မူ မိုးပိုမိုရွာသွန်းနိုင်သည်။ အယ်လ်နီညိုသည် ENSO ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည့် ပိုမိုအေးမြသော အခြေအနေဖြစ်သည့် “လာနီညာ” (La Niña) နှင့်လည်း နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်။ လာနီညာ ဖြစ်စဉ်ကာလအတွင်း ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အပူချိန်သည် ပျမ်းမျှထက် ပိုမိုအေးမြသွားလေ့ရှိပြီး ဒေသအများအပြားတွင် အယ်လ်နီညိုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် မိုးလေဝသ သက်ရောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေလေ့ရှိသည်။
ပူနွေးလာသော ကမ္ဘာကြီးနှင့် အယ်လ်နီညို
သိပ္ပံပညာရှင်များသည် အယ်လ်နီညို ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် လက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်လေ့လာနေကြသဖြင့် အယ်လ်နီညိုသည် တစ်ဖန် ပြန်လည်အာရုံစိုက်ခြင်း ခံနေရသည်။ ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသအဖွဲ့ကြီး (WMO) ၏ ဖော်ပြချက်အရ သမုဒ္ဒရာအပူချိန် မြင့်တက်လာခြင်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု စတင်နိုင်ခြေရှိကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။
အယ်လ်နီညိုကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းသည် အရေးကြီးပါသည်။ အကြောင်းမှာ ယင်းသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စားနပ်ရိက္ခာ ထုတ်လုပ်မှု၊ ရေထောက်ပံ့ရေး၊ ကျန်းမာရေးစနစ်များနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် မိုးလေဝသပုံစံ အပြောင်းအလဲများအတွက် အစိုးရများ၊ လူသိုင်းဝိုင်းများနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းများက ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရာတွင် အထောက်အကူပြုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း သုတေသီများသည် အယ်လ်နီညိုနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုတို့ အပြန်အလှန် သက်ရောက်ပုံကို ပိုမိုစိုးရိမ်လာကြသည်။ အယ်လ်နီညို သီးသန့်ကိုယ်တိုင်သည် သဘာဝ ရာသီဥတု ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော် လူသားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ လေထုနှင့် သမုဒ္ဒရာများကို ပူနွေးလာစေပြီး အယ်လ်နီညို၏ သက်ရောက်မှုအချို့ကို ပိုမိုပြင်းထန်လာစေနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အပူချိန် မြင့်မားနေပြီးသား ကာလတစ်ခုအတွင်း အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်လာပါက စံချိန်တင် အပူချိန်မြင့်မားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အချို့ဒေသများတွင် မိုးသည်းထန်စွာရွာခြင်းနှင့် ရေကြီးရေလျှံမှု ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်ပြီး ပူပြင်းသောအခြေအနေများသည် အခြားဒေသများတွင် မိုးခေါင်မှုနှင့် တောမီးလောင်မှုများကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သည်။ ထို့အပြင် သမုဒ္ဒရာမှ ပိုလျှံနေသော အပူများသည် လေထုအတွင်းသို့ ကူးပြောင်းသွားသောကြောင့် အယ်လ်နီညိုဖြစ်ပေါ်သည့် နှစ်များသည် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှအပူချိန် ပိုမိုမြင့်မားခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေလေ့ရှိသည်။
ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုက အနာဂတ် ဖြစ်စဉ်များအပေါ် မည်သို့ လွှမ်းမိုးနိုင်သည်ဆိုသည်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များ ဆက်လက်လေ့လာနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဘာဝရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုနှင့် လူတို့ကြောင့်ဖြစ်သော ပူနွေးလာမှုတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်ပါက ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ပိုမိုပြင်းထန်သည့် မိုးလေဝသ သက်ရောက်မှုများကို ဦးတည်စေနိုင်ကြောင်း သိပ္ပံပညာရှင်များက သတိပေးထားကြသည်။
ရာသီဥတုဆိုင်ရာ အန္တရာယ်များ ဆက်လက်ကြီးထွားလာသည်နှင့်အမျှ အယ်လ်နီညိုကဲ့သို့သော ဖြစ်စဉ်များကို နားလည်သဘောပေါက်ရန် ပိုမိုအရေးပါလာနေသည် – ယင်းသည် မိုးလေဝသကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန်အတွက်သာမက မရေရာသော အနာဂတ်အတွက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ကြိုတင်ပြင်ဆင်နိုင်ရန် ကူညီပေးနိုင်ရန်အတွက်လည်း ဖြစ်ပါသည်။
မူရင်းဆောင်းပါး – “What is El Niño? And Why Does It Matter in a Warming World? ,” United Nations University, UNU-EHS, 2026-05-13, https://unu.edu/ehs/article/what-el-nino-and-why-does-it-matter-warming-world.
အသိပေးချက် – Gemini Ai ဖြင့်ဘာသာပြန်ပြီး ပြန်လည်တည်းဖြတ်ထားပါသည်