သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းနှင့် ပတ်သက်သည့် အချက် ၅ ချက်

‌သမုဒ္ဒရာသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ပိုလျှံနေသော အပူချိန်များကို စုပ်ယူနေသည့်အတွက် ယင်းသည် လူသားများ၊ သဘာဝတရားနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရာသီဥတုအပေါ် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော သက်ရောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက်ရှိသည်။

သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ အထင်ရှားဆုံးသော သက်ရောက်မှုများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပါသည်။ သမုဒ္ဒရာသည် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လွှတ်မှုကြောင့် ပိတ်မိနေသော ပိုလျှံအပူအများစုကို စုပ်ယူပေးထားပြီး လေထုအတွင်း အပူချိန်မြင့်တက်မှုနှုန်းကို နှေးကွေးသွားစေရန် အထောက်အကူပြုပါသည်။ ဤကဲ့သို့ သဘာဝအလျောက် အပူဒဏ်ခံပေးနိုင်စွမ်းသည် ကမ္ဘာ့အပူချိန် ပိုမိုလျင်မြန်စွာ မြင့်တက်လာမည့် အန္တရာယ်မှ လူသားမျိုးနွယ်ကို ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။

သို့သော် ယင်းအတွက် ပေးဆပ်ရသည့် တန်ဖိုးမှာလည်း ကြီးမားလှပါသည်။ သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာသည်နှင့်အမျှ အဏ္ဏဝါဂေဟစနစ်များ ပြောင်းလဲလာခြင်း၊ ရာသီဥတုပုံစံများ ကမောက်ကမဖြစ်လာခြင်းတို့ ကြုံတွေ့နေရပြီး၊ လူသန်းပေါင်းများစွာ မှီခိုအားထားနေရသည့်၊ သမုဒ္ဒရာ၏ အကျိုးကျေးဇူးများမှာလည်း ပိုမိုဖိစီးမှုများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရပါသည်။ အယ်လ်နီညို (El Niño) ဖြစ်စဉ်သည် ဤကဲ့သို့ မူမမှန်အပူချိန်မြင့်တက်လာမှုတွင် ပါဝင်ပါတ်သက်နေသော်ငြားလည်း ပညာရှင်များကမူ လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရေရှည်ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု ပုံစံတစ်ခုကိုလေ့လာတွေ့ရှိနေပြီဖြစ်သည်။

သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ သိထားသင့်သည့် အချက်အလက် ၅ ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –

၁။ သမုဒ္ဒရာသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပိုလျှံအပူအများစုကို စုပ်ယူပေးထားခြင်း

ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ အစိုးရအချင်းချင်း ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းရေးအဖွဲ့ (IPCC) ၏ အဆိုအရ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစ၍ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များကြောင့် ပိတ်မိနေသော ပိုလျှံအပူ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို သမုဒ္ဒရာက စုပ်ယူပေးခဲ့သည်ဟု သိရသည်။ ထို့ကြောင့် သမုဒ္ဒရာသည် ကမ္ဘာမြေ၏ အရေးအကြီးဆုံး ရာသီဥတုထိန်းညှိပေးသည့် အကာအကွယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အကယ်၍ သမုဒ္ဒရာသာ မရှိခဲ့ပါက ကုန်းမြေပေါ်ရှိ ကမ္ဘာ့အပူချိန်သည် ယခုထက် များစွာပိုမိုမြန်ဆန်စွာ မြင့်တက်လာခဲ့မည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကမ္ဘာ့အပူချိန်များ ဆက်လက်မြင့်တက်နေခြင်းကြောင့် ဤကဲ့သို့ အပူထိန်းညှိပေးနိုင်သည့် သမုဒ္ဒရာ၏ စွမ်းဆောင်ရည်မှာ ဝန်ပိလာပြီး လာနေပြီ ဖြစ်သည်။

၂။ သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းသည် အဏ္ဏဝါဂေဟစနစ်များကို ပြောင်းလဲစေခြင်း

ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများသည် သတ်မှတ်ထားသော အပူချိန်အတိုင်းအတာအတွင်းသာ ရှင်သန်ကြီးထွားနိုင်ရန် သဘာဝအလျောက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသဖြင့် ရေထုပူနွေးလာပါက အလွန်ထိခိုက်လွယ်ကြပါသည်။ သမုဒ္ဒရာရေ အပူချိန်မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ ငါးများ၊ ပင်လယ်ပျော်ငှက်များနှင့် ရေနေနို့တိုက်သတ္တဝါ အများအပြားသည် ပိုမိုအေးမြသော နေရာများကို ရှာဖွေပြောင်းရွှေ့ကျက်စားလာကြသည်။

သဘာဝအလျောက် ဂေဟစနစ်တည်ဆောက်ပေးသည့် အလွယ်တကူ မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော သန္တာကျောက်တန်းများကဲ့သို့ သက်ရှိများသည် ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်း (coral bleaching) ကို ကြုံတွေ့နေရပြီး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးသည်အထိ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထို့အပြင် သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းသည် ပင်လယ်ရေထဲတွင် အောက်ဆီဂျင်လျော့နည်းလာခြင်း (deoxygenation) ကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ၏ ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးကို ပိုမိုခြိမ်းခြောက်လာလျက် ရှိသည်။

၃။ သမုဒ္ဒရာအတွင်း ဖြစ်ပျက်သမျှသည် သမုဒ္ဒရာထဲ၌သာ ရပ်တန့်မနေခြင်း

သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေသတ္တဝါများအပေါ် သက်ရောက်မှုထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်ပါသည်။ ပိုမိုပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာရေမျက်နှာပြင်သည် မုန်တိုင်းများအတွက် စွမ်းအင်ပိုမိုဖြစ်ပေါ်စေပြီး ရေငွေ့ပျံမှုကို မြင့်တက်စေကာ ကုန်းမြေပေါ်ရှိ သက်ရှိများကို ထိခိုက်စေသည့် မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းနှင့် ရေကြီးရေလျှံမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။

ထို့ပြင် ရေခဲပြင်များနှင့် ရေခဲမြစ်များကဲ့သို့ ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ ရေခဲဖုံးလွှမ်းနေသော နေရာများ (cryosphere) ကိုလည်း သက်ရောက်မှုရှိစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပင်လယ်ရေ ပူနွေးလာသောအခါ ရေထုထည် ကျယ်ပြန့်လာပြီး ရေခဲမြစ်များနှင့် ရေခဲလွှာများ အရည်ပျော်ခြင်းနှင့်အတူ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာခြင်းသည် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနှင့် ရေထွက်ပစ္စည်းမွေးမြူရေး ကဏ္ဍများကိုပါ ထိခိုက်စေသဖြင့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုများကို ခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိပြီး သန္တာကျောက်တန်းများနှင့် ဒီရေတောများ ဆုံးရှုံးရခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသနေ ပြည်သူများသည် ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုနှင့် မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းဒဏ်ကို ပိုမိုရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့လာရသည်။

၄။ သမုဒ္ဒရာအပူချိန်သည် စံချိန်တင် အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိနေခြင်း

မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း သမုဒ္ဒရာအပူချိန်များသည် စံချိန်တင်မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ယင်းသည် ရေရှည်ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနှင့် အယ်လ်နီညိုကဲ့သို့ သဘာဝရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုတို့ ပေါင်းစပ်သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကော်ပါးနီးကပ်စ် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ (Copernicus Climate Change Service) နှင့် ကော်ပါးနီးကပ်စ် အဏ္ဏဝါစောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ (Copernicus Marine Service) တို့၏ အဆိုအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်သည် သက်ဆိုင်ရာရာသီအလိုက် စံချိန်တင်အမြင့်ဆုံးသို့ တစ်ဖန် ရောက်ရှိခဲ့သည်။

သမုဒ္ဒရာရေထု ဆက်တိုက်ပူနွေးနေခြင်းသည် သမုဒ္ဒရာတွင်း အပူလှိုင်းဖြတ်ခြင်း (marine heatwaves) ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေနှင့် ပြင်းထန်မှုကို ပိုမိုမြင့်မားစေပြီး၊ အဏ္ဏဝါဂေဟစနစ်များကို ပိုမိုဖိစီးစေကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ မိုးလေဝသပုံစံများကို ပြောင်းလဲသက်ရောက်စေပါသည်။

၅။ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့လျှော့ချရေးနှင့် အဏ္ဏဝါဂေဟစနစ်များ ကာကွယ်ရေးသည် အလွန်အရေးပါခြင်း

ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လွှတ်မှုများကို ကန့်သတ်လျှော့ချခြင်းသည် သမုဒ္ဒရာရေထု ပူနွေးလာမှုကို နှေးကွေးစေပြီး အနာဂတ်အန္တရာယ်များကို လျှော့ချရန် အထိရောက်ဆုံး နည်းလမ်းဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် လိုက်လျောညီထွေရှိစေရေး ဆောင်ရွက်ချက်များသည် အဏ္ဏဝါဂေဟစနစ်များနှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ အသိုက်အဝန်းများ၏ ခံနိုင်ရည်စွမ်းအားကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သည်။

ပင်လယ်ရေကြောင်း ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ငါးလုပ်ငန်းကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ဒီရေတောများကဲ့သို့ ကမ်းရိုးတန်း ဂေဟစနစ်များကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပျိုးထောင်ခြင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်းတို့သည် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများနှင့် ၎င်းတို့ကို မှီခိုနေရသော လူထုကို အထောက်အကူပြုစေသည့်အပြင် ပူနွေးလာသော သမုဒ္ဒရာ၏ သက်ရောက်မှုများကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေရေးနှင့် သဘာဝအကာအကွယ်အဖြစ် စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

မူရင်းဆောင်းပါး -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၉ ရက် ရက်စွဲဖြင့် ကုလသမဂ္ဂတက္ကသိုလ် (United Nations University) မှ ရေးသားထုတ်ဝေသည့် 5 Facts on Ocean Warming (https://unu.edu/ehs/article/5-facts-ocean-warming)

အသိပေးချက် – Gemini AI ဖြင့်ဘာသာပြန်ပြီး ပြန်လည်တည်းဖြတ်ထားပါသည်။