တောမီးနှင့်ပတ်သက်၍ သိမှတ်ဖွယ်ရာ အချက် (၅) ချက်

ပြောင်းလဲလာသော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များထဲတွင် တောမီးလောင်ကျွမ်းမှုများသည် အထင်ရှားဆုံးသော လက္ခဏာတစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည့် တောမီးသည် နှင့် ၎င်း၏ဘေးအန္တရာယ်ကို မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ပုံတို့ကို လေ့လာကြည့်ကြပါစို့။

သြစတြေးလျမှသည် အမေရိကတိုက်များအထိ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တောမီးများသည် ပိုမိုကြိမ်ဖန်များစွာတိုးနေပြီး ပိုမိုပြင်းထန်စွာ လောင်ကျွမ်းလာနေသည်။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ရာသီဥတုဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု၊ မြေအသုံးချမှု ပြောင်းလဲလာခြင်း၊ မြို့ပြချဲ့ထွင်လာခြင်းနှင့် မီးကို စီမံကိုင်တွယ်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းပုံစံများအပါအဝင် အကြောင်းရင်းပေါင်းစုံ ဆုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ တောမီးများသည် ပြောင်းလဲလာသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ် ခေတ်ကာလကို ဖော်ပြနေသည့် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အပျက်အစီးအများဆုံး လက္ခဏာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခင်က မီးလောင်နိုင်ခြေနည်းပါးခဲ့သော ဒေသများတွင်ပင် မီးဘေးအန္တရာယ်နှင့် ပိုမိုရင်ဆိုင်လာရပြီး တောမီးရာသီကာလများ ပိုမိုရှည်ကြာလာနေသည်။

ဤအကြောင်းရင်းများကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် တောမီးကို ဘေးအန္တရာယ်တစ်ခုအဖြစ်သာ ရှုမြင်လေ့ရှိကြသော်လည်း တောမီးသည် ဂေဟစနစ်များစွာနှင့် ယင်းတို့၏ ရှုပ်ထွေးသော သဘာဝဖြစ်စဉ်များတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်နေတတ်ပါသည်။ တောမီး၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများနှင့် အကျိုးကျေးဇူးများကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းသည် လူသားနှင့် သဘာဝတရားတို့အကြား ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည်တည့်မတ်ရန်အတွက် အရေးပါသော ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

တောမီးနှင့်ပတ်သက်၍ သိမှတ်ဖွယ်ရာ အချက် (၅) ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –

၁။ တောမီးသည် ဂေဟစနစ်များစွာအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော သဘာဝအစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်

တောမီးသည် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများနှင့် ဂေဟစနစ် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နိုင်သည်။ တောမီးသည် သစ်တောများ၊ မြက်ခင်းပြင်များ၊ တန်ဒရာ (tundra) ဒေသများနှင့် စိမ့်မြေအရပ်များကဲ့သို့သော ဂေဟစနစ်အမျိုးမျိုးတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ အပင်၊ မြက်နှင့် သစ်ပင်မျိုးစိတ်အချို့သည် မီးနှင့်လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်ကြပြီး မျိုးပွားရန်အတွက် မီးကိုပင် အားထားကြရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတုတွင် ပေါက်ရောက်ပြီး မီးလောင်လွယ်သော ရှပ်ပါရယ် (chaparral) ချုံပုတ်ပင်မျိုးသည် မျိုးဆက်သစ်ပြန်လည်ပေါက်ရောက်ရန်အတွက် ပုံမှန်တောမီးလောင်ကျွမ်းမှုအပေါ် မှီခိုနေရသည်။ ဂျက်ထင်းရှူး (Jack Pine) ကဲ့သို့သော ထင်းရှူးမျိုးစိတ်အချို့သည်လည်း ၎င်းတို့၏ အသီးများမှ အစေ့များထွက်ကျလာစေရန် မီးမှရရှိသော အပူချိန် လိုအပ်သည်။

ထို့အပြင် တောမီးသည် မြေဆီလွှာအတွင်းသို့ အာဟာရဓာတ်များ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးခြင်းဖြင့် မြေဆီကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေပြီး မီးသင့်အပင်များတွင် အသိုက်ဖွဲ့လေ့ရှိသည့် ငှက်များအပါအဝင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအတွက် ကျက်စားရာဒေသများကို ဖန်တီးပေးသည်။ ထို့အတူ တောမီးသည် အပင်များ အလွန်အကျွံ ထူထပ်ပေါက်ရောက်နေမှုကို ရှင်းလင်းပေးသည့် သဘာဝတရား၏ နည်းလမ်းတစ်ခုလည်းဖြစ်ပြီး ယင်းသို့ မရှင်းလင်းပါက နောက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုပြင်းထန်သော တောမီးကြီးများ ဖြစ်ပွားစေနိုင်ပါသည်။

၂။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် တောမီးကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပွားစေသည် မဟုတ်သော်လည်း မီးဘေးအန္တရာယ်ကို ပိုမိုမြင့်တက်စေသည်

အဓိကအားဖြင့် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ လောင်ကျွမ်းမှုမှထွက်ရှိသော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (CO2) များ ကြောင့်  အပူချိန်မြင့်တက်လာခြင်းက တောမီးဘေးအန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေပါသည်။ ကမ္ဘာမြေ ပိုမိုပူနွေးလာခြင်းသည် မျက်နှာပြင်အပူချိန်ကို မြင့်တက်စေပြီး သစ်ပင်သစ်တောများကို ခြောက်သွေ့စေကာ လောင်စာများဖြစ်စေသည်။ တောမီးသည် သဘာဝအရသော်လည်းကောင်း၊ လူတို့၏ ပေါ့ဆမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မီးပွားတစ်ခုမှ စတင်တတ်သော်လည်း ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် ပတ်ဝန်းကျင်ကို မီးလောင်ကျွမ်းရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည့် အခြေအနေဖြစ်အောင် ဖန်တီးပေးရာတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပါသည်။

ထို့အပြင် အလွန်အမင်း ပူပြင်းမှုများ တိုးလာပြီး မိုးခေါင်ရေရှားမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာသည်နှင့်အမျှ တောမီးရာသီများသည် ပိုမိုရှည်ကြာလာပြီး ပိုမိုပြင်းထန်လာပါသည်။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် ဧရိယာ ဟက်တာ ၄၀,၀၀၀ (ဧက ၁၀၀,၀၀၀) သို့မဟုတ် ထိုထက်ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော “မီးဘေးကြီးများ” (Mega fires) ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် တွန်းအားပေးနေသည်။ အဆိုပါ တောမီးကြီးများသည် စီးပွားရေးအရ ထိခိုက်ဆုံးရှုံးမှုများ၊ မီးခိုးငွေ့ကြောင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ဆိုးကျိုးများနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ထုတ်လွှတ်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခြင်းကဲ့သို့သော ဆင့်ကဲဆိုးကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။

၃။ လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် တောမီးအခြေအနေနှင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည်

ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ အသုံးပြုခြင်းအပြင် လူသားတို့၏ အခြားသော လုပ်ဆောင်ချက်များသည်လည်း တောမီးဘေးအန္တရာယ်နှင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကို ပိုမိုတိုးပွားစေပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြို့ပြတိုးချဲ့လာခြင်းသည် တောမီးဘေးအန္တရာယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိကအချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပထမအချက်အနေဖြင့် မြို့ပြအသွင်ကူးပြောင်းမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများ တိုးပွားလာခြင်းသည် လူနေအိမ်ခြေများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို သဘာဝတောတောင်များနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သွားစေပြီး “မြို့ပြနှင့် သဘာဝတောတောင် ထိစပ်နယ်မြေ” (Wildland-Urban Interface – WUI) ကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာစေကာ ရပ်ရွာလူထုအတွက် မီးဘေးအန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေပါသည်။  ၂၀၂၅ ခုနှစ် လော့စ်အိန်ဂျလိစ် တောမီးများနှင့် ၂၀၂၄ နှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ချီလီနိုင်ငံ တောမီးများကဲ့သို့သော ကြီးမားသည့် တောမီးဘေးအန္တရာယ်များသည် ဤထိစပ်နယ်မြေများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် ဒေသအများအပြားတွင် ကျေးလက်မှ မြို့ပြသို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချမှုများကြောင့် မီးတားလမ်းသဖွယ် အကာအကွယ်ဖြစ်စေခဲ့သော စိုက်ပျိုးမြေများနှင့် တိရစ္ဆာန်စားကျက်မြေများကို စွန့်ပစ်ထားခဲ့ကြသည်။ ယင်းသို့ စွန့်ပစ်ထားသော စိုက်ပျိုးမြေများတွင် သစ်တောများနှင့် ချုံနွယ်များ ပြန်လည်ထူထပ်စွာ ပေါက်ရောက်လာခြင်းကြောင့် မီးလောင်ကျွမ်းနိုင်သည့် သဘာဝလောင်စာပမာဏကို ပိုမိုတိုးပွားစေခဲ့သည်။

၄။ မီးသိပ္ပံ နှင့် တောမီးဂေဟဗေဒတို့သည် တောမီးဘေးအန္တရာယ်ကို နားလည်သဘောပေါက်ရန် အဓိကသော့ချက်ဖြစ်သည်

တောမီးသည် ရှုပ်ထွေးသော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မီး သိပ္ပံပညာ (Fire science) နှင့် တောမီးဆိုင်ရာ ဂေဟဗေဒ (Fire ecology) တို့သည် တောမီး၏ သဘောသဘာဝနှင့် ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းဆောင်တာတစ်ခုအဖြစ် တောမီး၏ အခန်းကဏ္ဍကို နားလည်စေရန် ကူညီပေးပါသည်။ တောမီးသဘာဝကို နားလည်ရန် အခြေခံကျသော အချက်အချို့ ရှိပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တောမီးဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိကအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော လောင်စာ (မီးလောင်လွယ်သော ပစ္စည်းများ)၊ အပူ (ဥပမာ- မိုးကြိုးပစ်ခြင်း) နှင့် အောက်ဆီဂျင် (လေ သို့မဟုတ် လေပြင်း) တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် “မီးတြိဂံ” (Fire triangle) သဘောတရား ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်၊ လောင်စာအမျိုးအစားများ၊ လောင်ကျွမ်းနိုင်သော လောင်စာပမာဏ၊ အပူချိန်နှင့် ဂေဟစနစ်ဖွဲ့စည်းပုံ စသည့် အခြားသောအချက်များသည်လည်း တောမီးဘေးအန္တရာယ်ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ပါသည်။ ဥပမာပြရလျှင် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် တောမီး၏ ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကို နားလည်ဖို့ရာတွင် အလွန်အရေးကြီးပါသည်၊ အကြောင်းမှာ မီးသည် ကုန်းမြင့်ပိုင်းသို့ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ကူးစက်တတ်သောကြောင့် တောင်တန်းများ၊ တောင်စောင်းများ၊ တောင်ကြောများနှင့် ချောက်ကမ်းပါးများကဲ့သို့ မတ်စောက်ပြီး လေပြင်းတိုက်ခတ်တတ်သည့် နေရာများသည် တောမီးဘေးအန္တရာယ် အလွန်ကြီးမားသော နေရာများ ဖြစ်ကြသည်။

၅။ ကျွန်ုပ်တို့သည် တောမီးကို တောမီးဖြင့်ပင် စီမံခန့်ခွဲနိုင်သည်

တောမီးဘေးအန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် အကောင်းဆုံးသော နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ တောမီးကို ပြန်လည်အသုံးချခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယခင်က စီမံခန့်ခွဲမှုနည်းဗျူဟာများသည် တောမီးကို လုံးဝငြှိမ်းသတ်ရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့ကြသော်လည်း ယင်းသည် မထင်မှတ်ဘဲ မီးဘေးအန္တရာယ်ကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဧရိယာတစ်ခုအတွင်း အသေးစား သို့မဟုတ် အလတ်စား မီးလောင်မှုတစ်ခုကို လုံးဝငြှိမ်းသတ်လိုက်သည့်အခါ မီးမလောင်ဘဲ ကျန်ရှိနေသော နေရာများတွင် သဘာဝလောင်စာများသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ စုပုံလာပြီး နောင်တစ်ချိန်တွင် ပိုမိုကြီးမားစွာ လောင်ကျွမ်းနိုင်သည့် လောင်စာအမြောက်အမြား ဖြစ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

သို့သော် မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း ရေရှည်တည်တံ့သော မြေယာစီမံခန့်ခွဲမှု မဟာဗျူဟာနှင့် မူဝါဒများတွင် “စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မီးရှို့ခြင်း” (Prescribed fire) လုပ်ငန်းများဘက်သို့ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ “စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မီးရှို့ခြင်း” ဆိုသည်မှာ ထိန်းချုပ်ထားသော အခြေအနေအောက်၌ တောမီးကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ရှို့ပေးခြင်းဖြစ်သည်။ 

ထိုကဲ့သို့သော နည်းစနစ်များကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဌာနေလူမျိုးများက ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ လူသွားလမ်းများကို ရှင်းလင်းထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ရွေးချယ်ထားသော အပင်များ ကောင်းမွန်စွာ ကြီးထွားစေရန်အတွက် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် အသုံးချခဲ့ကြသည်။ ဤတောမီးစီမံခန့်ခွဲမှု အလေ့အထများသည် စုပုံနေသော လောင်စာပမာဏကို လျှော့ချပေးပြီး သဘာဝမီးတားလမ်းများပါဝင်သည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို ဖန်တီးပေးကာ ဂေဟစနစ် မျိုးစုံမျိုးကွဲများကို ပိုမိုတိုးပွားရှင်သန်စေပါသည်။

မူရင်းဆောင်းပါး -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက် ရက်စွဲဖြင့် ကုလသမဂ္ဂတက္ကသိုလ် မှ ရေးသားထုတ်ဝေသည့် 5 Facts on Wildfires (https://unu.edu/ehs/article/5-facts-wildfires)

အသိပေးချက် – Gemini AI ဖြင့်ဘာသာပြန်ပြီး ပြန်လည်တည်းဖြတ်ထားပါသည်။